‘Verplaatsingskunde’. Een fraai bedenksel van Adriaan van Dis om duidelijk te maken dat ‘jezelf kunnen verplaatsen in gevoelens, gedachten en gedrag van andere mensen’ een belangrijk doel is van fictie- en literatuuronderwijs. Janneke Schotveld, schrijfster van boeken voor jongeren, haalt Van Dis dan ook terecht aan in haar opinieartikel van 15 juli in de Volkskrant. Daarin vraagt ze aandacht voor de speciale boekenpakketten die NBD Biblion aanbiedt aan bibliotheken van behoudend-protestantse scholen.

Een kwestie van vraag en aanbod?

Wat daarin stelselmatig ontbreekt? Boeken over magische werelden en mythische wezens, verhalen over regenbooggezinnen, dialogen met grof taalgebruik en verwijzingen naar de oerknal en de evolutietheorie. Dergelijke teksten zouden ‘niet passend’ zijn voor kinderen op deze scholen.

Het blijkt een kwestie van vraag en aanbod. Schotveld stelt daar terecht kritische vragen over. Net als Stichting Lezen, die met een scherp statement komt: ‘Geen enkel kind mag de toegang tot een open, inclusieve collectie ontzegd worden op grond van ideologische, politieke of religieuze overtuiging.’ Amen, zou ik bijna zeggen. En ik ga nog verder.

Neutraliteit is geen optie

Juist multiperspectiviteit in de boekenkeuze voor leerlingen is noodzakelijk om te zorgen voor herkenning en veiligheid bij kinderen. Boeken zijn spiegel én raam tegelijk: mirrors and windows, zoals literatuurwetenschapper Rudine Sims Bishop het ooit formuleerde.

Ze bieden herkenning én uitzicht op een wereld buiten je eigen bubbel. Dat betekent: veiligheid voor kinderen met verschillende achtergronden, maar ook durven kiezen voor andere, complexe en gevoelige onderwerpen. En dat je leraren, zoals wij dat als onderwijsontwikkelaars doen, handvatten geeft om daarmee om te gaan.

Kiezen voor neutraliteit? Dat vind ik geen optie!

Laat kinderen via boeken kennismaken met de gevoelens, het gedrag en de levensmotto’s van mensen die ze niet in hun eigen omgeving tegenkomen. Dat is beslist geen soft-activistisch doel.

Bij Blink koppelen we multiperspectiviteit aan onze visie op onderwijs. We willen kinderen duidelijk maken dat er niet één waarheid is en dat je beschreven gebeurtenissen altijd vanuit je eigen perspectief ervaart. Het leren kennen van elkaars perspectieven moet een kernwaarde van onderwijs zijn.

Multiperspectiviteit is een voorwaarde voor wereldburgerschap, met kritisch denken als bijbehorende basisvaardigheid.

Verhalen die je wereld verbreden

Het is belangrijk dat kinderen boeken en verhalen lezen die hun wereld verbreden en niet verengen.

Precies zoals ook Aidan Chambers, de Britse leesdidacticus, dat ons in Vertel eens (1991) heeft laten zien. Hij sprak over leesonderwijs dat kinderen nieuwe dingen laat beleven en hen laat nadenken over de wereld om hen heen, zodat ze leren begrijpen hoe andere mensen denken en handelen en ook ontdekken hoe dat komt.

Tijdloos waar!

Vermijd complexe en gevoelige onderwerpen niet

Ook Gert Biesta, onderwijspedagoog en schrijver van Wereldgericht onderwijs (2021), is expliciet over de pedagogische opdracht aan scholen. De titel van Biesta’s boek zegt alles!

Onderwijs moet een open en betekenisvolle dialoog met de wereld zijn, zodat kinderen leren hoe ze niet alleen een rol kunnen spelen in hun eigen sociale omgeving, maar ook in voor hen onbekende werelden.

Boeken kunnen ervoor zorgen dat kinderen kennismaken met bredere denkbeelden dan die ze vanuit huis meekrijgen. Voor mij en mijn collega’s bij Blink betekent dat dus juist dat we leerlingen ook meenemen naar verhalen buiten hun comfortzone en dat we naast vakinhoudelijke onderwerpen (doordacht en zorgvuldig) aandacht hebben voor maatschappelijke en persoonlijke thema’s.

We zien de school als een veilige oefenplaats voor leven en samenleven, als ‘venster naar de wereld’.

Geen bijzaak, maar hoofdzaak

Datzelfde zien we terug in de democratische taak die de overheid vanaf 2027 voor álle onderwijsvormen meegeeft aan scholen en leraren: de opdracht om op school te oefenen met de vaardigheden die horen bij een samenleving die gebaseerd is op vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit. Op pluriformiteit.

Multiperspectiviteit is daarvoor geen bijzaak, het is de kern. Dat maakt de kwestie die Janneke Schotveld in het Volkskrant-artikel aankaart groter dan één speciaal boekenpakket: het gaat over wat kinderen nodig hebben als voorbereiding op hun verdere leven.

NBD Biblion heeft gelukkig de bestellingen van de speciale pakketten voorlopig ‘on hold’ gezet. Terecht! Maar hun echte werk gaat door: met een prachtige collectie die elk kind uitnodigt verder te kijken dan zijn eigen wereld.

Niet als activisme, maar gewoon als goed onderwijs voor alle kinderen. Dat heeft topprioriteit.