Het onderwijs beweegt volop – en dat is goed! Leerlingen zijn minder lees- en schrijfvaardig dan we zouden willen en dus is het noodzakelijk om te zoeken naar wat hierin écht werkt. Op LinkedIn en in de landelijke media zie ik publicatie na publicatie, met onderzoeken, visies en ideeën. En met kritiek daarop. Vanaf de bank – waar net als bij voetbal altijd al de beste coaches zitten – is het makkelijk oordelen.

Kiezen voor een bewezen aanpak

Onderwijs, goed onderwijs, is ontzettend complex, bedenk ik zittend vanaf mijn eigen bank in Den Bosch. Scholen en leerkrachten hebben behoefte aan concrete oplossingen. Ze willen niets liever dan hun leerlingen verder helpen met aanpakken die werken. Het is dus niet gek dat je als school kiest voor een ‘bewezen aanpak’. En bovendien: de wetenschappelijke basis geeft houvast en legitimeert je keuze.

Over beweging en tegenbeweging

Onderwijsonderzoek, op de voet gevolgd door de schoolpraktijk, schiet van het ene uiterste naar het andere uiterste. Een school die eerst koos voor ‘onderdompeling’, ging tien jaar later het pad op van de directe instructie. We noemen dat de ‘swinging pendulum’. Het komt erop neer dat één aspect uit een onderzoek wordt aangewezen als dé sleutel die het probleem gaat oplossen. Leraren en scholen storten zich erop, maar dan blijkt de onderzoeksrealiteit niet te matchen met de praktijk in de klas: tijdsdruk staat bijvoorbeeld in de weg, of klassen zijn overvol, of … In ieder geval: op deze manier werkt het niet. En dus volgt er een tegenbeweging met nieuwe keuzes en waaien de onderwijswinden weer vanuit een andere hoek.

Een rijk kenniscurriculum?

Een dergelijke trend zie ik op dit moment terug in discussies over het evidence based ‘rijke kenniscurriculum’ dat wordt aangedragen als dé oplossing voor beter leren en meer kansengelijkheid. Het gaat uit van inzichten uit de cognitieve wetenschap: leren is effectiever wanneer je kennis gestructureerd, expliciet en stapsgewijs opbouwt. Een stevige kennisbasis is de motor achter begrip, taalontwikkeling en denkvaardigheden en hangt sterk samen met beter leren en schoolsucces.

Spot on! Leren kan niet zonder het systematisch en expliciet aanbieden van kennis, maar een rijk kenniscurriculum alleen is op geen enkele manier een garantie voor diep begrip en beter leren. Het leerproces gaat over veel meer dan kennis alleen. Denk aan de rol van nieuwsgierigheid en betrokkenheid bij leren, aan de impact van context, aan de transfer naar vaardigheden. Juist daardoor krijgt kennis betekenis.

Een Brits onderzoek

Interessant is dan ook de publicatie van onderwijsonderzoeker Pedro de Bruyckere (2025) over het in het VK gekozen onderwijsbeleid gebaseerd op een knowledge rich curriculum. Hij geeft aan dat er weliswaar positieve effecten zijn van meer kennisinhoud in het Britse onderwijs, maar dat je dergelijke onderzoeksresultaten met behoorlijk wat nuance moet bekijken. Daar waar de effecten van een kennisrijk curriculum zichtbaar zijn, blijkt het heel vaak te gaan om scholen met goed opgeleide leraren, die in brede zin sterke didactiek inzetten. Kortom: een kennisrijk curriculum alleen is geen garantie, beter leren is meer dan het aanbieden van kennis.

Een multifocale bril

Dat is een conclusie die ik en mijn Blink-collega’s delen met De Bruyckere. We hechten waarde aan resultaten uit verschillend onderwijsonderzoek; we vinden kennis belangrijk, en wie ons al even volgt, weet dat we betrokkenheid van leerlingen en het benutten van hun natuurlijke nieuwsgierigheid en hun onderzoekende geest heel relevant vinden. We kijken ook met een andere bril naar evidence based onderwijsonderzoek. Multifocaal, zeg maar. We kijken naar lessons learned, naar hoe onderzoeksresultaten zich verhouden tot de professionele én praktische expertise van de leraar en naar de waarden waarop je als school je onderwijs baseert. Leren is niet alleen een cognitief proces, maar ook een sociaal proces. Brede vorming, autonomie, een onderzoekende houding en plezier kunnen, naast kennis, een belangrijke rol spelen. En ook dat blijkt uit verschillende onderzoeken.

Het prachtige risico van onderwijs

Er zijn onderwijsmensen die evidence informed keuzes een softe keus vinden. Dat is allesbehalve zo! Het is geen ‘je doet maar wat’ of een vlucht voor wetenschappelijke conclusies. Het is juist een bewijs van professionaliteit: accepteren van de eigen verantwoordelijkheid die je hebt als leraar, en in mijn geval als onderwijsontwikkelaar.

Als je net als ik leren serieus neemt, moet je het niet reduceren tot één onderwijsprincipe, mag je bovendien nooit denken dat leren een lineair proces is waarover je via een evidence based aanpak ‘controle’ kunt uit oefenen. Dat zegt ook onderwijsfilosoof Gert Biesta onder meer in zijn boeken Het prachtige risico van onderwijs en De terugkeer van lesgeven (resp. 2015 en 2021): Leren is een hoogstpersoonlijk, grillig, onvoorspelbaar proces dat leerlingen doormaken. We kunnen leren aanwakkeren, maar niet controleren. Want, voeg ik er dan vanaf mijn comfortabele tweezitter in het Brabantse aan toe, er is nooit één waarheid die het hele onderwijs draagt, die de oplossing is voor alle leerlingen. Daar is het onderwijs té complex, te rijk en te menselijk voor. En juist dat maakt het leerproces zo boeiend.

Bronnen

Biesta, G. (2015). Het prachtige risico van onderwijs. Phronese.

Biesta, G. (2021) De terugkeer van het lesgeven. Phronese.

De Bruyckere, P. (2025). Wat Engeland verandert in zijn kennisrijk curriculum, het rapport is uit! https://pedrodebruyckere.blog/2025/11/05/wat-engeland-verandert-in-zijn-kennisrijk-curriculum-het-rapport-is-uit